به داروهایی که باعث ایجاد اختلال در عملکرد سیستم شنوایی و تعادلی میشوند، اصطلاحاً داروهای اتوتوکسیک یا سمیت شنوایی میگویند. به خصوص در سالمندانی که مصرف روزانه و منظم دارو دارند، این مورد شایعتر است. همچنین افراد مسن به دلیل تحلیل رفتن قوای عصب شنوایی، در مقابل اثر اتوتوکسیتی داروها بیش از افراد دیگر آسیبپذیرند. توضیح پزشکی این اختلال به این صورت است که برخی داروها که در این مقاله لیست خواهد شد، ممکن است به حلزون و به سلولهای شکننده مو شکل در گوش داخلی آسیب دائمی وارد کند. یعنی اثر سمی بر روی عصب گوش میگذارند. البته در بعضی موارد این آسیب میتواند موقتی باشد و بعد از قطع مصرف دارو برطرف گردد. اما از سوی دیگر بعضی داروها هم میتوانند به گوش آسیب دائمی وارد کنند. این موضوع بستگی به مقدار مصرف دارو و اثرات باشد. البته عوارض جانبی داروها قابل پیشبینی نیست و واکنش افراد به داروها از هم متفاوت است. همچنین در صورت استفاده همزمان از چند داروی اتوتوکسیک، اثر هر کدام از آنها طبیعتاً بیشتر میشود.
معنای اتوتوکسیسیته
اتو به معنی «گوش» و توکسیتی به معنای «سمی شدن» است و مفهوم اتوتوکسیسیته یا سمیت گوش این است که مواد شیمیایی یا داروهای شیمیایی عملکرد طبیعی گوش را تحت تأثیر قرار می-دهد و فرد دچار کم شنوایی میشود. درواقع برخی از داروها برای گوش و ساختمان شنوایی مضر است و باید با پایش پزشکی مورد استفاده قرار گیرند. داروهایی که معمولاً برای کنترل عفونت سایر نقاط بدن مورد مصرف هستند، همزمان به سیستم شنوایی صدمه میزنند.
علائم بالینی ایجاد سمیت دارویی
اولین علائم سمیت دارویی به شکل وزوز گوش یا زنگ زدن درون گوش ظاهر میشود. در نوع دیگر حتی امکان دارد در گوش یا مغز، صداهایی به اصطلاح فانتومی بدون وجود منشأ خارجی بروز کند. مورد دیگر روی سیستم تعادلی فرد خود را نشان داده و آن را تحت تأثیر قرار میدهد. به این شکل که اگر فرد دارویی مصرف کند که اثر جانبی آن آسیب به سیستم تعادلی باشد، ابتدا در فرد به صورت سردردی یکی دو روزه نمود میکند و در صورت ادامه یافتن آن منجر به تهوع و استفراغ میشود که آن هم یکی دو روز ادامه پیدا میکند. سرگیجه از دیگر علایم سمیت سیستم تعادلی یا دارو است. در صورتیکه مصرف داروی اتوتوکسیک همچنان ادامه یابد، صدمات مزمنی به سیستم تعادلی وارد میکند که شامل عدم تعادل در هنگام راه رفتن و حرکتهای ناگهانی است.
گروههای دارویی که برای سیستم شنوایی و تعادل اثر اتوتوکسیتی دارند، عبارتند از:
• آنتیبیوتیکها
امینوگلیکوزیدها که رده مهمی از آنتیبیوتیکها هستند و انواع مختلف آن: جنتامایسن، کانامایسین، آمیکاسین، توبرامایسین، استرپتومایسین، نئومایسین، وانکومایسین، دی هیدرواسترپتومایسین. عوارض جانبی کم شنوایی ناشی از این آنتی بیوتیکها بیشتر در افرادی مشاهده میشود که به بیماری کلیوی ابتلا دارند و یا از قبل دارای مشکلات گوش و شنوایی هستند.
• آريترومايسين و آنتی بيوتيکهای وابسته
سبقه ساخت داروی اریترومایسین در آزمایشگاههای پزشکی، از سال ۱۹۵۰ است اما گزارشی از سمی بودن آن برای گوش گزارش نشد. تا سال 1973 که مشخص شد این دارو ممکن است برای گوش مسمومیتزا باشد. در مواردی زمانی که اریترومایسین به صورت خوراکی یا تزریق وریدی در دوز بالا مصرف میشود، کم شنوایی حسی عصبی دو طرفه ایجاد کرده است. عوارض ناشی از این دارو در بیماران کلیوی، کبد یا افراد تحت درمان بیماری (Legionnaire) نیز بروز میکند.
علائم مسمومیت گوش هنگام استفاده از آریترومایسین افزون بر وزوز گوش، کم شنوایی عینی یا ذهنی و سرگیجه امکان دارد موارد دیگری نیز باشد. مواردی مثل: اختلال عملكرد سيستم عصبي مركزی، مثل گيجی یا ترس، تغييرات در بينايی، علائم روانپزشكی، گفتار مبهم، وابستگی به دارويی يا نبود كنترل اشاره کرد. میتوان گفت در بیشتر مواقع کمشنوایی و وزوز گوش بعد از قطع اریترومایسین حداکثر تا 14 روز از بین میرود. اما در مواردی این عارضه دائمی و ثابت گزارش شده است.
گفته میشود که فعل و انفعالات بین آنتی بیوتیک و آنتی ریجکشن (antirejection) و سیس لوسپورین (cyclosporin) نیز در بیماران کم شنوا مسئلهزا است. آزیترومایسین، آنتی بیوتیکی جدیدتر زیر مجموعه اریترومایسین نیز ممکن است سبب مسمومیت گوش شود.
• داروهای شیمی درمانی
داروهای شیمی درمانی نظیر سیس پلاتین، کاربوپلاتین، وین کریستین سمیتزا هستند. از دیگر داروهای اتوتوکسیتی میتوان به بلئومایسین، فلوروراسیل، نیتروژن موستارد (خردل)، سیکلوفسفامید اشاره کرد. این نوع از داروها سبب ایجاد درد و وزوز در گوش و سپس کمشنوایی میشوند. متاسفانه کم شنوایی ناشی از این داروها با شدت بیشتری بروز میکند و معمولاً دو طرفه و دائمی است.
اما خبر خوب این است که بسیاری از این عوارض ناشی از شیمیدرمانی قابل پیشگیری و مدیریت هستند. به این ترتیب ارزیابی منظم عوارض و اقدام به موقع میتواند در جلوگیری و کنترل آن کمکرسان باشد و هزینهها و رنجشهای ناشی از آن را کاهش دهد.
• داروهای دیورتیک حلقوی (ادرار آور)
دیورتیکها نظیر بومتانید، میتوانند سبب کم شنوایی شوند. اما خوشبختانه معمولاً موقتی بوده و علائمی مانند وزوز و احساس پری در گوش ایجاد میکنند. از این نوع داروها اگر به صورت تزریق وریدی استفاده نشود، میتواند تا حد زیادی از بروز سمیت در گوش جلوگیری کرد. این داروها برای درمان فشار خون بالا و نارسایی قلبی مانند فوروزماید (Lasix) یا بومتانید مورد استفاده قرار میگیرند.
• داروهای ضد مالاریا
میان داروهای ضد مالاریا، کینین و کلروکین ایجاد سمیت برای سیستم شنوایی و تعادل میکنند.
• داروهای ضد التهاب
داروهای ضد التهاب مانند آسپرین (در صورت مصرف مقادیر زیاد (۸ تا ۱۲ قرص در روز)، سالیسیلاتها. داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن و ناپروکسن.
• داروهای موضعی گوش
برخی داروهای موضعی گوش که برای درمان عفونتهای گوش میانی یا اگزمای گوش کاربرد دارند، به تدریج و البته به ندرت امکان دارد سبب مرگ سلولهای مویی گوش داخلی شوند. این داروها اغلب در گروه آنتی بیوتیکها قرار دارند و شامل پلی میکسین B و پروپیلن گلیکول هستند.
در لیست داروهایی که انجمن وزوز گوش آمریکا (ATA) به عنوان داروهای سمیتزا برای گوش معرفی میکند، افزون بر عناوینی که در بالا برشمردیم، موارد زیر را نیز ارائه میدهد:
- داروهای مبتنی بر کینین
- داروهای آلرژی
- داروهای ضد اضطراب
- داروهای ضدتشنج خاص
- داروهای کنترل کننده فشار خون
- داروهای ضد افسردگی سه حلقهای
